تاریخچه شیرو خورشید

                نوشته                                     

                            کسروی تبریزی                                       

               اگر بخانه شیر آمده ست شید روست     بدانکه خانه شید است شیر بر گردون    

               تهران * آذر هزاروسیصد نه                                        

                                  قیمت هر جلد سی شاهی                           

                       بنام پاک آفرید گار                          

                        آغاز سخن                                     

تاانجا که ما میدانیم تا کنون کسی از ایرانیان یا از ایرانشناسان اروپا و امریکا در

 باره شیرو خورشید و چگونگی پیدایش ان واینکه از کی و چگونه نشان رسمی دولت ایران شده تحقیقی از روی  دلیل

و گواه ننموده من از هشت سال پیش توجه بدینموضوع  داشته ازیکسوی                           

در کتابها بجستجو پر داخته از دیگر بگرد اوردن سکه های کهنه که در این                        

باره از ابزارهای کار است کوشیده ام و بیاری خدا به نتیجه های سودمندی                          

رسیده ام که اینک برای اگاهی همه بر این صفحه ها مینگارم                                           

شیرو خورشید را ما از کودکی دیده وهرروز چند بار تماشا میکنیم واز نیرو                         

شگفتی ان از دیده ما برخواسته  لیکن هر گاه  بیگانه هوشمندی ناگهان انرا دیده                    

واگاهی یابد که نشان رسمی دولت ماست در شگفت اندر فرو میماند                                   

ان کدام شیر است که دم  بر انگیخته و شمشیر بدست گرفته خورشید را بر پشت                    

میکشد ایا این شکل همچون شکلهای متولوجی یونان د نتیجه افسانه کهنه ای پیدا                    

شده یا فرزانه ای ان را بنام رمز و برای اشاره بپاره  اندرزهای اجتماعی پدید                       

اورده یا چه مایه و بنیاد  دیگری برای پیدایش خود دارد ... پر سشهائی است که                     

هر بیگانه هوشمند از دیدن شیرو خورشید ما از اندیشه خود گذرانیده وهر گاه بر                     

یکتن ایرانی بر خورد ازو نیز میپرسد او چه داند که حقیقت کار بر خود ایرانیان                      

هم پوشیده  است                                                                                                      

این عادت همه جا در مردم هست که چون پی بحقیقت چیزی نبوده دست بدامن افسانه      

و پندار میزنند در پیش ایرانیان از اینگونه موضوعها فراوان است که چون راه                         

بحقیقت انها نیافته اند برای هر کدام افسانه ای ساخته اند در باره شیرو خورشید هم                    

این سخن بر سر زبانهاست که شیر نشان ارمنیان و خورشید نشان ایرانیان بوده                         

شاه عباس بزرگ  صفوی استقلال ارمنستان را بر انداخته و بیادگار این فیروزی                       

خورشید را بر پشت شیر نشانده و این نقش را پدید اورده است                                               

نزد هرکسی که سخن از شیروخورشید گوئیم چه دانا  وچه کانا چه مسلمان وچه ارمنی                

بیدرنگ این افسانه را میسراید بلکه برخی ارمنیان بدوروغ نسبت این سخن را                          

بکتابهای تاریخ ارمنستان میدهند با انکه این سخن از هیچروی با تاریخ سازشن ندارد                  

و چندین خر ده بر ان میتوان گرفت زیرا                                                                         

نخست انکه نشان ایران بودن خورشید پاک بی دلیل است و شیر هم اگر چه در                          

ارمنستان معروف بوده است و برخی پادشاهان بویزه چند تن از حکمرانان روبنیانان                    

فراوان او را بکار میبرده اند با اینهمه چنانکه خواهیم دیدنشان خاص ارمنستان نبوده                    

است                                                                                                                        

دوم انکه پیدایش شیرو خورشید بی شک قرنها پیش از صفویان بوده و ما چنانکه                        

خوایم دید سکه هائی در دست داریم که چندین صد سال پیش از شاه عباس زده شده                      

سوم بر افتادن استقلال ارمنستان بدست ایرانیان از داستانهای دوره پیش از اسلام                         

ایران و از کارهای پادشاهان ساسانی است و استقلال هم که ارمنیان پس از پیدایش                      

اسلام در بخشی از ارمنستان پیدا کرده و پادشاهان با کراتونی دویست سال کما بیش                     

فرمانروا بودند در قرن پنجم هجری با دست رومیان بر افتاده و پادشاهی که سپس                       

روبنیانان در بیرون ارمنستان در کیلیکیا بنیاد نهاده بودند و سیصد سال برپابوده                          

این پادشاهی نیز در قرن هشتم بکوشش مصریان از میان رفته بود پس کدام استقلال                     

ارمنیان را شاه عباس بر انداخته                                                                                     

در زمان شاه عباس ارمنیان نه تنها دارای هیچگونه استقلال نبوده روزگار سخت                        

بر اشفته ای داشتند که چنین روزگاری کس مبیناد چه مدتها عثمانیان بر ازربایگان                      

ارمنستان دست یافته بودند و چون شاه عباس بجنگ ایشان بر خاست ارمنستان میدان                    

کشاکش گردیدکه هر زمان از دست یکی بدست ان دیگری می افتاد واز گفتن بی                         

نیاز است که در چنین هنگام چه اسیب و ازاری بهره مردم بی پاسبان میگردد شاه                       

عباس کاری که کرد ارمنیان را از ارمنستان بیرون اورده در سپاهان و مازندران                        

نشیمن داد که ان سرزمین ویرانه و تهی مانده عثمانیان در انجا زیستن نتوانند  جلفای                    

سپاهان که کانون ارمنیان ایران است از انهنگام پدید امده بیاد جلفای ازربایگان بدین                     

نام نامیده گردید                                                                                                           

پس شیروخورشید چگونه پدید امده و داستان ان چیست                                                              

                                  ما این موضوع را بسه بخش نموده ودر سه گفتار روشن خواهیم ساخت                                               

گفتار نخستین در باره شیر تنها و خورشید تنها که هر کدام از قرنهای باستان در  

ایران معروف بوده و شیر خورشید از بهم پیوستن این دو پدیده امده                                          

گفتار دومین در باره اینکه شیرو خورشید چگونه پدید امده                                                      

گفتار سومین در باره اینکه شیر خورشید چگونه شهرت ورواج یافته وازکی نشان                         

دولت        ایران           شده

گفتار   نخستین     شیر  تنها و خورشید تنها                                            

یکی از عادتهای دیرینه ادمیان است که در کارهای خود از                                                    

شکلهای جانوران ودیگر افریدها استفاده می جویند چنانکه اینهمه                                           

الفباهای گوناگون ریشه هر کدام از انها شکلهای جانوران ودیگر                                             

چیزها بوده که ادمیان دیرین برای فهمانیدن اندیشه های خود بکار                                           

می برده اند                                                                                                               

از جمله از روی دلیل هائی که خواهیم شمرد در ایران ودیگر سرزمینها                                   

از قرنها ی بسیار باستان پادشاهان و فرمانروایان شکلهای جانوران و                                      

ستارهای اسمانی  بویزه دو شکل شیرو افتاب را بر درفشها وسکه هاو                                     

دیگر ابزارهای شاهی می نگاشته اند                                                                               

خورشید درخشانترین جرم اسمانی و پادشاه ستارگان است و میدانیم که                                     

نزد مردمان باستان جایگاه بس بلندی داشته که گاهی به پرستشش نیز بر                                   

میخواسته اند شیر هم دلیرترین همه درندگان وپیش مردم بسنگینی وپابرجائی                             

بلکه بمردانگی نیز موصوف است که خود بهترین نمونه پهلوانی وبرای نقش                            

بر درفشها و سپرها ودیگر ابزارهای جنگ شایانترین شکل میباشد                                         

در ارجمندی شیر پیش مردمان این بس که نام اورا در هر زبان وهر سرزمین                           

بکودگان میدهد و ما پادشاهان بسیاری بنام لئو  یااسد  یا شیر  یاارسلان در تاریخ                       

داریم واز برخی از ایشان دلیل در دست هست که بشکل شیر علاقه داشته و برواج                    

وشهرت ان می کوشیده اند                                                                                           

از جمله خاندان رو بنیان  که گفتیم در کیلیکیا برای ارمنیان بنیاد پادشاهی نهاده                         

بودند شش تن از ایشان نام لوون  که شکل ارمنی لئو است   داشته اند وازبرخی از                    

ایشان دلیلها هست که بمناسبت  نام خویش علاقه به نقش شیر داشته اند                                      

و چون از نشان ارمنستان نیز سخن بمیان اورده ایم وباید تحقیق نمائیم که ایا شیر                         

نشان ان سرزمین بوده یا نه  نخست از این حکمرانان واز علاقه شان                                        

به نقش شیر سخن میرانیم                                                                                             

از لوون نخستین و لوون دومین سکه های فراوان در دست هست که همگی                               

با نقش شیر است و سکه بی این نقش ازاین دو پادشاه بسیار اندک است بلکه                              

از لوون دومین نگارنده تا کنون ندیده است ولی از دیگر پادشاها ن ان خاندان و                          

نام لوون نداشته اند سکه با نقش شیر بسیار کم و بی این نقش بسیار فراوانست                            

درزمان لوون دوم که باسلطان صلاح الدین ایوبی همزمان بود فردریک  باربارا                        

روسا امپراتور المان  بهمدستی پادشاه  انگلستان  و پادشاه فرانسه هر کدام با                              

سپاهی انبوه و دسته هائی از ترسایان  داوطلب جهاد از اروپا اهنگ شام و فلسطین                     

کردند که ان شهر ها را از چنگ صلاح الدین بیرون ارند این لشگر کشی در تاریخ                    

بنام سومین لشکرکشی چلیپائیان معروف واز حادثه های مهم تاریخ اسلام و اسیاست                   

وبمناسبت گفتگو از شیر این نکته را در اینجا یاد مینمائیم که پادشاه انگلستان درنتیجه                  

مردانگی ها و دلاوریها که دراین جنگلها از خویشتن اشکار ساخت پیش ترسایان به                    

لقب  دل شیر معروف گردید                                                                                         

لوون بعلت همکیشی با ترسایان و نزدیکی سرزمینش بشام و فلسطین یاری و همراهی

از انمردم دریغ نداشت و بپاداش این نیکیهای او فردریک وعده داد که چون باروپا باز گردد         

تاجی برای ا و گسیل دارد ولی چون فردریک در یکی از رودهای اسیای کوچک اب                 

از سرش گذشته باروپابازگشتن نتوانست پسر وجانشینن اوبانجام وعده پدر بهمدستی                   

پاپ روم تاجی و درفشی برای لوون اماده ساخته بدست فرستادگان خود نزد او                         

فرستادند و بر درفش بمناسبت نام لوون صورت شیری را نگارده بودند  درفش شاهی.               

که از پیش روی لوون می کشیدند وتا انهنگام با نقش عقاب بود از این سپس با نقش                   

شیر گردید                                                                                                              

لوون ششم اخرین پادشاه ارمنی کیلیکیا که بدست سپاه مصر گرفتارشده و مدتهابازن                 

ودختردر مصر در بند و زندان میزیست وپس ازرهائی بپایمردی پادشاه اسپانیا از                   

انجا باروپا رفته و اخرین سالهای خویش را در پاریس بسر میداد درسال هزاروچهار               

نودوسه میلادی در ان شهر بدرود زندگی گفته در کلیسای سن دنیس بخاک رفت وبر               

روی گور او که اکنون هم نمایان وبر پاست پیکرش را از مرمر تراشیدند که با رخت              

ارغوانگوی پادشاهی و با تاج بر روی گور دراز کشیده درست مانند پیکر ناصرالدین              

شاه که بر روی گورش در شاه عبدالعظیم تراشیده اند ودو شیر پشت بهم در زیر پاهای            

اوخوابیده اندو همچنین بر سپر خاص او که فرانسویان   اکسون میخوانند و هنوزبرسر              

گورش نگاه داشته اند شکل دو شیری بادهانهای باز وزبانهای دراز نمایان وپیداست                  

از این داستانها دومطلب بدست می اید نخستین انکه شکل شیر نزد ارمنیان  کیلیکیا                   

هم بر سکه ها وهم بر درفشها معروف بوده دومین اینکه بیشتر بدست پادشاهان لوون                

نام بوده که این شکل در انجا شهرت ورواج یافته است                                                      

شاید این عقیده ایرانیان که شیر را میگویند نشان ارمنستان بوده از اینجا بر خواسته                  

ولی چنانکه گفتیم این عقیده نادرست است زیرا نخست انکه کیلیکیا بیرون ارمنستان                 

بوده ودر خود ارمنستان کهدر زمان پادشاهی باکراتونی استقلال داشت شکل شیر بسیار            

کم بکارمیرفته و چندان معروف نبوده است دوم انکه در کیلکیا نیز چنانچه گفتیم پادشا ه             

هانی که نام لوون نداشته اند شکل شیر را گاهی گاه بکار برده ونقشهای دیگر نیز                    

فراوان بکار می برده اند سوم انکه چه در زمان این پادشاهان کیلیکیا وچه پیش یا پس              

از زمان ایشان شکل شیررا در ایران و دیگر سرزمینها نیز فراوان بکار میبرده اند                 

وهچگونه عنوان اختصاصی باارمنیان در میان نبوده است در ایران چه پیش از پیدایش            

اسلام و چه پس از پیدایش ان نقش شیر معروف بوده که هم بر درفشها و سکه ها و                

خرگاها و دیگر ابزارهای شاهی می نگاشه اند و هم پیکر ان را بر روی دیوارها یا               

بر سر دروازه ها از سنگ می تراشیده اند                                                   

صفحه نهم                                                                                                                    

نخستین دلیل اینموضوع یکی سنگ شیر همدان است که از                                               

شاهکارهای فن سنگتراشی باستان واز بس سالخورده وپیراست زمان                                  

وتاریخ ان از میان رفته دیگری پیکر شیرو گاو است که در چندین جا بر                              

دیوارهای کوشک هخامنشیان در استخر نگاشته شده بدینسان که شی چنگال                           

برکمرگاوفروبرده بدریدن ان پرداخته است دومین دلیل سکه های فراوانی است                        

که پادشاهان ایران از مغولان وصفویان ودیگران بانقش شیردر دست هست نگارنده                  

دانه هائی راازاین سکه ها درتصرف دارم وگراوربرخی از انهارانیز خواهیم دید                     

سومین دلیل یادهائی است که شاعران پارسی در قصیده ها و مثنویهای خودازدرفشها                 

ونقشهای گوناگون انها نموده وچه بسا که نام شیر رابرده اند بلکه می توان گفت که در               

زبان شاعران پارسی   شیرعلم   یکی از ضرب المثلهای معروف بوده این بیت مولوی رومی را  

ما همه شیریم شیران علم                               حمله مان از باد باشد دمبد م                 

کمتر کسی از دانا و کانا است که از برنداند و در گفتگوهای خود مثل واربرزبان نراند              

ازرقی از شاعران زمان سلجوقیان می گوید                                                                  

بدان گهی که چودریا یلان اهن پوش               برون شوند خروشان همال پیش همال             

پلنگ و شیر بجنبند بر حلال علم                    تن از نسیج یمانی وجان ز باد شمال              

جمال الدین عبدالرزاق می گوید                                               

زهیبت تو دل شیر اسمان همه وقت                  چنانکه شیر علم روزه باد در خفقان             

هرگاه کسی در این باره بجستجو پرداخته بگرد اوردن شعرها که شاعران پارسی زبان             

در باره درفش وشیر ان سروده اند کوشش نمایند شاید بیست صفحه بیشتر پر سازد              

صفحه دهم                                                          

ما تنها بگفته سه شاعر استاد که از گفته هایشان فائد های دیگر نیز بدست می اید                 

بسنده می نمائیم                                                                                                   

استاد ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه در بسیار جاها یاد درفش مینماید ودر دوجا درفشهای         

گوناگون سرداران ایران را یکایک می ستاید نخستین جا در داستان رستم وسهراب است که      

هجیر در پاسخ پرسشهای سهراب از یکایک سرداران ایران نام برده ودرفش هر کدام              

را جدا گانه می ستاید ما برای اینکه سخن بدرازا نیانجامد از دیگر بخشهای داستان چشم           

پوشیده تنها بیتهائی راکه در ستایش درفشهاست در اینجا مینگاریم                                      

یکی زرد خورشید پیکر درفش          سرش ماه زرین غلافش بنفش                      

زده پیش او پیل پیکر  درفش          بنزدش سواران زرینه کفش                         

یکی شیر پیکر درفش  بنفش           درخشان گهر در میان درفش                       

درفشش ببین ازدها پیکر است          بر ان نیزه بر شیرزرین سر است                   

یکی گرگ پیکر درفش از برش           با بر اندر اورده زرین سرش                       

درفش پس پشت پیکر کراز          سرش ماه سیمین و بالا دران                        

دومین جا در داستان  شمردن کیخسرو وپهلوانان را شعرهائی در باره درفشها دارد              

که برخی چون تکرار همان ستایشهاست که در شعرهای بالائین ستوده از یاد انها چشم           

میپو شیم و برخی دیگر را که تکرارنیست در پائین مینگاریم                                         

یکی ماه پیکر درفش از برش          بابر  اندر   اورده  تابان   سرش                  

درفشی بر اورده  پیکر پلنگ          همی از  درفشش بیازید  جنگ                    

یکی پیکر اهو  درفش  از برش          بدان سایه   اهو  اندر   سرش                     

درفشی  پس  پشت پیکر  همای          همیرفت  چون  کوه  رفته ز جای                 

فردوسی  شاهنامه  را از روی  نامه های باستان که از زمان ساسانیان بیادگارمانده بود         

سروده واین  یقین است  که این ستایشهادرفشها نیز از ان نامه های باستان است و از سوی      

صفحه یازدهم                                                                                                  

دیگر چون داستان رستم وسهراب و کیخسرو وبنیاد تاریخی ندارد ما میدانیم که افسانه سرایان    

دوره ساسانیان  ان را ساخته واین ستایشهاراهم باره درفشها از روی درفشهای زمان سرزمین    

خود درست کرده اند پس نتیجه اینست که در زمان ساسانیان وپیش از انان در ایران درفشهای    

گوناگون اززردو سرخ و بنفش و سیاه بکار برده اند و بر پرچمهای دیبای انها شکلهای گوناگون  

از خورشید و ماه وشیروپلنگ وگرگ وگراز ازدها واهو ومرغ همای نگاشته وبرنوک انها      

پیکرهائی ازماه واز شیر از سیمین واز زرین نصب می نموده اند                                       

¦